Historia

Historia sumo sięga starożytności i jest nierozerwalnie związana z tradycją oraz duchowością Japonii. Pierwsze wzmianki o walkach zapaśniczych pojawiają się w kronikach japońskich już w VIII wieku, w dziele Kojiki i Nihon Shoki. Zgodnie z legendą, pojedynek między bogami miał zdecydować o losie ziem japońskich, co symbolicznie podkreślało znaczenie sumo dla kultury i tożsamości narodowej.

Sumo było ściśle powiązane z religią Shinto – w początkach pełniło rolę rytuału ofiarnego i modlitwy o urodzaj. Walki odbywały się podczas ceremonii ku czci kami (bóstw), a wiele elementów sumo do dziś nosi znamiona religijne: okadzanie ringu solą, uniesione ręce czy rytualne tupanie zawodników symbolizują oczyszczanie i odstraszanie złych duchów.

Z biegiem wieków sumo przestało być jedynie rytuałem. Już w okresie średniowiecznym zaczęło pełnić także funkcję rozrywki dworskiej i wojskowej – samurajowie ćwiczyli sumo jako element treningu siły i dyscypliny.

Przełom nastąpił w okresie Edo (1603–1868), gdy sumo zaczęło ewoluować w formę zorganizowanego, profesjonalnego sportu. Powstawały stajnie zapaśnicze (heya), a walki stały się widowiskiem publicznym przyciągającym tłumy widzów. Ustalono również zasady, które w dużej mierze obowiązują do dziś, a sumo zaczęło być traktowane jako narodowy sport Japonii.

Obecnie sumo łączy w sobie elementy tradycji i nowoczesności. Zawody nadal rozpoczynają się od rytuałów shintoistycznych, a sam ring (dohyō) jest traktowany jak miejsce sakralne. Jednocześnie sumo stało się dyscypliną sportową o międzynarodowym zasięgu, choć w Japonii wciąż ma szczególny, niemal mistyczny status.

Zasady

Sumo to tradycyjna japońska odmiana zapasów, w której celem zawodnika jest wypchnięcie przeciwnika poza granice ringu – zwanego dohyō – lub zmuszenie go do dotknięcia podłoża jakąkolwiek częścią ciała inną niż spód stopy. Pojedynki są krótkie, dynamiczne i wymagają od zawodników nie tylko siły, lecz także zręczności i sprytu.

Przepisy jasno określają, czego nie wolno robić – zakazane są m.in. kopnięcia, ciągnięcie za włosy czy uderzanie zaciśniętą pięścią. Dzięki temu walka opiera się przede wszystkim na technice i wykorzystaniu równowagi rywala.

Po zakończeniu pojedynku sędzia ogłasza, jaką techniką zwyciężył dany zawodnik. W oficjalnym japońskim sumo rozpoznaje się aż 82 techniki wygrywające, zwane kimarite. Jedną z najczęściej spotykanych jest yorikiri – polegająca na uchwyceniu przeciwnika za pas (mawashi) i wypchnięciu go tyłem poza granice ringu.

Dohyo

Ring do walk sumo nazywany jest dohyō i stanowi centralne miejsce całego widowiska. Ma formę okrągłego pola walki o średnicy około 4,55 metra, którego granice wyznacza okrąg ze zwiniętej słomy ryżowej. Słoma ta jest solidnie wkopana w powierzchnię kwadratowej platformy z ubitej gliny, mierzącej 6,70 metra z każdej strony.

Przygotowanie dohyō to prawdziwy rytuał. Buduje się go na nowo przed każdym wielkim turniejem, używając tradycyjnych metod – bez nowoczesnych materiałów ani maszyn. Glina, z której wykonana jest podstawa, musi być starannie ubita, aby wytrzymać gwałtowne starcia potężnych zawodników, a powierzchnia pokrywana jest cienką warstwą piasku, dzięki czemu każdy ślad stóp czy upadku staje się wyraźnie widoczny.

Samo dohyō ma także znaczenie symboliczne. Uważane jest za miejsce święte, związane z tradycją shintō. Przed rozpoczęciem turnieju kapłani dokonują ceremonii oczyszczających, a podczas zawodów zawodnicy rozsypują na ringu sól, co ma chronić przestrzeń przed złymi duchami i zapewniać bezpieczeństwo walczących.

Dohyo matsuri

Dohyō Matsuri to uroczysty rytuał shintō, który od wieków poprzedza rozpoczęcie wielkich turniejów sumo. Jego głównym celem jest oczyszczenie i uświęcenie dohyō, czyli glinianego ringu, na którym toczą się pojedynki, tak aby zapewnić zawodnikom bezpieczeństwo, a całemu wydarzeniu pomyślny przebieg.

Ceremonia odbywa się zazwyczaj w przeddzień zmagań i prowadzona jest przez gyōji – sędziego sumo. W tym wyjątkowym momencie gyōji występuje w stroju przypominającym szaty kapłana shintō, co podkreśla religijny charakter obrzędu.

W trakcie rytuału w centralnej części ringu zakopuje się symboliczne ofiary: ryż, sake, suszoną rybę oraz inne dary uważane za święte. Mają one chronić zapaśników przed nieszczęściem i przyciągać przychylność bóstw opiekuńczych. Cała powierzchnia dohyō zostaje następnie posypana solą – tradycyjnym środkiem oczyszczającym w wierzeniach japońskich – co symbolizuje ochronę przed złymi duchami i zapewnienie rytualnej czystości miejsca.

Obrzędowi towarzyszą modlitwy o brak kontuzji, sprawiedliwe rozstrzyganie walk oraz harmonijny przebieg całego turnieju. Dohyō Matsuri łączy w sobie elementy religijne i sportowe, pokazując, że sumo jest nie tylko widowiskiem sportowym, lecz także głęboko zakorzenioną w tradycji praktyką kulturową, w której sacrum i rywalizacja tworzą nierozerwalną całość.

Gyoji

Każda walka w sumo jest sędziowana przez arbitra, nazywanego Gyōji. To on odpowiada za przebieg pojedynku, wydaje komendy rozpoczynające starcie oraz czuwa nad jego prawidłowym przebiegiem. Gyōji w dłoni trzyma charakterystyczny wachlarz, zwany gunbai, którym wskazuje zwycięzcę. Decyzja musi zostać podjęta natychmiast po zakończeniu walki, bez zwłoki, co wymaga od sędziego dużego doświadczenia i koncentracji.

W przypadku wątpliwości lub sporu co do rozstrzygnięcia, decyzja Gyōjiego może zostać poddana weryfikacji przez grupę sędziów bocznych (shimpan), którzy obserwują walkę z różnych stron dohyo. Jeżeli uznają, że orzeczenie było błędne, mogą zarządzić naradę (mono-ii) i ostatecznie zmienić werdykt. Mimo tego, tradycyjnie przywiązuje się dużą wagę do autorytetu Gyōjiego, dlatego jego rola pozostaje kluczowa i pełna prestiżu.

Mono-ii

Mono-ii to szczególny moment podczas walk sumo, kiedy pojawiają się wątpliwości co do prawidłowości werdyktu ogłoszonego przez sędziego ringowego, czyli gyōjiego. W takich sytuacjach pięciu sędziów (shimpan), którzy zasiadają wokół ringu, wchodzi na dohyō i odbywa krótką naradę na jego środku.

Podczas mono-ii shimpan dokładnie omawiają przebieg pojedynku i analizują sporne zdarzenie. Ich zadaniem jest ustalenie, czy decyzja gyōjiego była słuszna, czy też wymaga zmiany. Mogą oni:

• podtrzymać werdykt ogłoszony przez sędziego ringowego,
• wskazać innego zwycięzcę, jeśli uznają, że gyōji się pomylił,
• lub zarządzić powtórzenie walki (torinaoshi), gdy sytuacja jest zbyt niejednoznaczna, by wskazać zwycięzcę.

Współcześnie, zwłaszcza na wielkich turniejach, shimpan mają do dyspozycji także nagrania wideo, co pozwala na jeszcze dokładniejszą analizę kontrowersyjnych sytuacji. Dzięki temu mono-ii pełni kluczową rolę w utrzymaniu sprawiedliwości i wiarygodności całego systemu sędziowskiego w sumo, podkreślając wagę precyzji i uczciwości w tym tradycyjnym sporcie.

Kachi-koshi

W sumo termin kachi-koshi oznacza „zwycięski bilans”. Osiąga go zawodnik, który na zakończenie turnieju zanotuje więcej wygranych walk niż porażek. Najczęściej w piętnastodniowym turnieju wystarczy zdobyć co najmniej osiem zwycięstw, aby zapewnić sobie dodatni wynik.

Zdobycie kachi-koshi ma kluczowe znaczenie dla kariery sumity. Oznacza bowiem, że w następnym turnieju może liczyć na awans w rankingu (banzuke), a w przypadku zawodników z niższych lig – również na możliwość walki w wyższej dywizji. Im lepszy bilans, tym większe szanse na znaczący awans.

Dla sumitów walczących w najwyższej dywizji makuuchi, każde kachi-koshi to nie tylko prestiż, lecz także gwarancja utrzymania się w elicie i perspektywa wyższych gratyfikacji finansowych. Natomiast dla zawodników niżej sklasyfikowanych stanowi szansę na stopniowe wspinanie się w hierarchii zawodowej sumo.

Make-koshi

W sumo termin make-koshi oznacza „przegrany bilans”. Otrzymuje go zawodnik, który kończy turniej z większą liczbą porażek niż zwycięstw. W piętnastodniowym turnieju oznacza to zazwyczaj siedem lub mniej wygranych walk.

Konsekwencje make-koshi są zazwyczaj niekorzystne. Zawodnik, który uzyskał ujemny bilans, w kolejnym turnieju spadnie w rankingu (banzuke), a w przypadku sumitów z niższych dywizji – może zostać zdegradowany do niższej dywizji. Im gorszy bilans, tym większy spadek w hierarchii.

Od tej zasady istnieją jednak wyjątki. Dwóch najwyższych mistrzowskich tytułów – Ōzeki i Yokozuna – nie można utracić w wyniku jednego make-koshi. O ile Yokozuna jest praktycznie „niedegradowalny” i w przypadku słabych wyników raczej oczekuje się od niego dobrowolnego przejścia na emeryturę (intai), o tyle Ōzeki musi zachować szczególną ostrożność. Jeden nieudany turniej obniża jego status do tzw. „kadoban”, czyli pozycji zagrożonej – a dopiero dwa kolejne make-koshi pod rząd skutkują utratą tej rangi.

Rangi

Każdy zawodnik w danej dywizji posiada przypisaną rangę. Co istotne, każda ranga występuje w dwóch wariantach: wschodnim (higashi) oraz zachodnim (nishi). Tradycyjnie uznaje się, że zawodnik w wariancie wschodnim ma wyższą pozycję od zawodnika z tą samą rangą w wariancie zachodnim.

Najwyższą dywizją zawodowego sumo jest Makuuchi. W jej strukturze cztery najwyższe rangi określa się wspólnym mianem San’yaku, co oznacza „trzy szczeble”, choć w rzeczywistości obejmuje cztery stopnie. Od najwyższej do najniższej są to:

1. Yokozuna (横綱, wielki mistrz),
2. Ozeki (大関, mistrz),
3. Sekiwake (関脇),
4. Komusubi (小結).

Yokozuna to najwyższy tytuł w sumo. Może go piastować kilku zawodników jednocześnie, ale dopuszcza się także sytuację, gdy w danym okresie nie ma żadnego aktywnego Yokozuny. W przypadku rang Ozeki, Sekiwake oraz Komusubi zasada jest bardziej rygorystyczna – zawsze musi być przynajmniej dwóch przedstawicieli, po jednym w wariancie wschodnim i zachodnim. W praktyce jednak często zdarza się, że w tych rangach występuje większa liczba zawodników, co wynika z bieżących wyników i decyzji komisji rankingowej (banzuke).

Poza rangami San’yaku wszyscy pozostali zawodnicy dywizji Makuuchi noszą tytuł Maegashira. Rangi Maegashira są numerowane, standardowo od Maegashira 1 do Maegashira 15, choć liczba ta może wzrosnąć nawet do 17 – w zależności od tego, ilu zawodników znajduje się aktualnie w grupie San’yaku. Łącznie dywizja Makuuchi liczy zawsze 42 zawodników, dlatego liczba miejsc wśród Maegashira jest elastyczna i dostosowywana do sytuacji.

W niższych dywizjach – Jūryō, Makushita, Sandanme, Jonidan oraz Jonokuchi – system rang jest prostszy. Każdy stopień może być obsadzony maksymalnie przez dwóch zawodników: jednego w wariancie wschodnim i jednego w zachodnim. Nazwy rang w tych dywizjach są bezpośrednio związane z ich nazwą. Na przykład w Jonokuchi zawodnicy zajmują rangi od Jonokuchi 1 do Jonokuchi 30.

Ozeki

Tytuł Ōzeki (大関, mistrz) jest drugą najwyższą rangą w sumo, zaraz po Yokozunie, i stanowi jeden z najważniejszych kamieni milowych w karierze rikishi. Aby zawodnik mógł zostać awansowany na tę rangę, musi wykazać się wyjątkową stabilnością i skutecznością w kolejnych turniejach.

Podstawowym kryterium jest uzyskanie bardzo dobrych wyników w trzech kolejnych turniejach na pozycji Sekiwake (czasem Komusubi). W praktyce oznacza to zazwyczaj około 33–35 zwycięstw łącznie. Ostateczna decyzja o awansie należy jednak do rady rankingowej (banzuke), która bierze pod uwagę także styl walk, pewność zwycięstw i to, czy rikishi prezentuje postawę godną przyszłego mistrza.

Bycie Ōzeki to wielki zaszczyt, ale też ogromna odpowiedzialność. Zawodnik w tej randze nie zostaje zdegradowany po pierwszym słabszym turnieju. Jeśli Ōzeki zanotuje make-koshi (ujemny bilans walk, czyli więcej porażek niż zwycięstw), w kolejnym turnieju otrzymuje status kadoban. Oznacza to, że zawodnik stoi „na krawędzi” – jego ranga jest zagrożona. Jeśli w tym krytycznym turnieju uzyska kachi-koshi (więcej zwycięstw niż porażek), utrzymuje swoją rangę. Jeśli jednak ponownie zakończy turniej z bilansem make-koshi, wówczas zostaje zdegradowany do rangi Sekiwake.

System przewiduje także możliwość szybkiego powrotu do rangi Ōzeki. Jeśli świeżo zdegradowany Sekiwake w kolejnym turnieju osiągnie co najmniej 10 zwycięstw, automatycznie odzyskuje dawny tytuł. Mechanizm ten ma na celu ochronę zawodników, którzy chwilowo obniżyli formę, ale nadal prezentują poziom godny mistrza.

Yokozuna

Uzyskanie tytułu Yokozuna (横綱, wielki mistrz) to najtrudniejsze i najbardziej prestiżowe osiągnięcie w świecie profesjonalnego sumo. Ranga ta jest nie tylko symbolem sportowej dominacji, ale również uosobieniem tradycji, godności i odpowiedzialności wobec całego środowiska sumo.

Tytuł Yokozuny może otrzymać wyłącznie zawodnik pełniący wcześniej rangę Ōzeki. Sama skuteczność sportowa, choć kluczowa, nie wystarcza — potrzebna jest również odpowiednia postawa i dojrzałość. Do najczęściej stosowanych kryteriów awansu należą:

• zwycięstwo w co najmniej dwóch kolejnych turniejach jako Ōzeki, lub
• zwycięstwo w jednym z trzech kolejnych turniejów przy jednoczesnym osiągnięciu minimum 38 zwycięstw łącznie.

Jednak decyzja o nadaniu tego tytułu podejmowana jest przez specjalną komisję (Yokozuna Deliberation Council), która ocenia nie tylko wyniki, ale także styl walki, dominację na dohyo i zachowanie zawodnika poza nim. Kandydat musi reprezentować „hinkaku” – pojęcie oznaczające godność, elegancję i postawę godną najwyższego mistrza.

Ranga Yokozuny ma charakter dożywotni — nie można z niej zostać zdegradowanym. Jednak zasada ta nie oznacza bezkarności. Jeśli wielki mistrz przez kilka kolejnych turniejów osiąga zbyt słabe wyniki (najczęściej poniżej 10 zwycięstw na turniej), rośnie presja na to, by dobrowolnie przejść w stan spoczynku.

W praktyce oznacza to, że Yokozuna, który nie jest już w stanie sprostać oczekiwaniom sportowym i symbolicznym, zostaje zmuszony do ogłoszenia intai – zakończenia kariery. To forma zachowania godności zarówno własnej, jak i samego tytułu, który nie może być deprecjonowany słabymi występami.

Bycie Yokozuną wiąże się także z wyjątkową rolą ceremonialną. Tylko zawodnicy tej rangi wykonują rytuał dohyō-iri (uroczystego wejścia na ring) w specjalnym, ozdobnym pasie tsuna, będącym symbolem ich statusu. Oczekuje się od nich, że będą nie tylko mistrzami sportu, lecz także wzorem moralnym i kulturowym, ambasadorami sumo i strażnikami jego wielowiekowych tradycji.

Banzuke

Banzuke to oficjalny ranking zawodników sumo, publikowany na dwa tygodnie przed rozpoczęciem każdego turnieju. Zawiera on szczegółowe zestawienie wszystkich aktywnych sumitów z podziałem na dywizje i rangi, od najwyższej – makuuchi – aż po niższe klasy rozgrywkowe.

Układ banzuke odzwierciedla zmiany wynikające z rezultatów osiągniętych w poprzednim turnieju. Zawodnicy z dodatnim bilansem (kachi-koshi) awansują na wyższe pozycje, natomiast ci, którzy uzyskali ujemny wynik (make-koshi), spadają w hierarchii. Skala awansu lub degradacji zależy od bilansu zwycięstw i porażek oraz od miejsca zajmowanego w rankingu w momencie rozgrywania turnieju.

Sam dokument banzuke ma również wymiar symboliczny i artystyczny. Tradycyjnie sporządzany jest ręcznie w formie ozdobnego zwoju, zapisanego kaligrafią japońską. Dla fanów sumo publikacja nowego banzuke jest wydarzeniem wyczekiwanym – to swoisty wstęp do kolejnego turnieju, budzący emocje i dyskusje na temat szans poszczególnych zawodników.

Zarobki

W świecie sumo wysokość wynagrodzenia ściśle zależy od rangi. Zawodnicy w niższych dywizjach (Jonokuchi, Jonidan, Sandanme, Makushita) są traktowani jako „uczniowie” i nie otrzymują pensji. Co dwa miesiące dostają jedynie dodatek basho (basho teate), którego wysokość zależy od pozycji w rankingu. Ponieważ jednak stajnia zapewnia im mieszkanie, wyżywienie i podstawowe potrzeby, mogą funkcjonować bez stałej pensji. Regularne wynagrodzenie otrzymują dopiero zawodnicy od rangi Jūryō.

Miesięczna pensja wynosi:

• Jūryō – 1,1 mln jenów
• Makuuchi – 1,4 mln jenów
• Komusubi i Sekiwake – 1,8 mln jenów
• Ōzeki – 2,5 mln jenów
• Yokozuna – 3 mln jenów

Wszystko to ustalone jest przez Japońskie Stowarzyszenie Sumo. Dodatkowo zwycięzca turnieju makuuchi otrzymuje premię w wysokości 10 mln jenów. Do tego dochodzą nagrody od sponsorów – 30 tys. jenów za każdy baner sponsora wywieszony przy pojedynku – oraz trzy specjalne wyróżnienia (Shukun-shō, Kantō-shō, Ginō-shō), również powiązane z gratyfikacjami finansowymi.

Wraz ze wzrostem rangi rosną również wydatki rikishi. Awansujący z Makushita do Jūryō potrzebuje „akenī” – skrzyni na ceremonialny strój, pasy i yukatę – kosztującej około 200 tys. jenów, choć zwykle wręczanej w prezencie przez kolegów. Sam ceremonialny strój to wydatek około 500 tys. jenów, a jedwabny pas – nawet 1 mln jenów. Od poziomu Jūryō wymagany jest także ozdobny „fartuch” do wejścia na ring (kesho-mawashi), kosztujący co najmniej 1 mln jenów, często finansowany przez rodzinne miasto albo uczelnię zawodnika.

Jeszcze większe koszty wiążą się z wejściem do dywizji Makuuchi. Rikishi noszą wtedy barwne kimona (somenuki) z wyhaftowanym shikona – ich cena zaczyna się od 1 mln jenów. Dodatkowo w maju istnieje zwyczaj wysyłania letnich prezentów (ochūgen) w postaci materiałów na yukatę z wyszytym imieniem do osób wspierających zawodnika. Często lista obdarowanych przekracza sto osób. Popularni rikishi nawiązują współpracę ze sponsorami, którzy finansują te upominki.